Ć
 
 
E
 
 
 
 
I
 
 
 
 
Ł
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
X
 
 
 
Ź
 
Hasła szersze: Żydzi
Hasła węższe: 
Brak
Hasło główne: Żydzi w Chrzanowie

Żydzi w Chrzanowie

 

Żydzi zaczęli osiedlać się w Chrzanowie w XVI i XVII wieku, o czym świadczą zachowane dokumenty z tego okresu. Przypuszcza się, że ze względu na rzemieślniczo-handlowy charakter Chrzanowa i status miasta prywatnego, gdzie w przeciwieństwie do grodów królewskich nie obowiązywało prawo zakazujące osiedlania się Żydów, kontakty ze starozakonnymi mogły być wcześniejsze. 
Na mocy konstytucji z 1539 roku Żydzi podlegali właścicielowi miasta, przez co posiadali znaczną autonomię. Jednakże, w zamian za możliwość mieszkania w Chrzanowie, zgodnie z submisją z konsystorzem generalnym krakowskim Żydzi nie mogli wykonywać pewnych robót i usług, jak np.: rąbanie drewna, produkcja piwa i wódki w święta chrześcijańskie, najmowanie katolickiej służby, handlowanie w czasie procesji w święta i dni powszednie. Ponad to, obowiązywały ich ograniczenia przy zakupie domów, a z okazji Wielkanocy i dnia św. Mikołaja musieli uiszczać opłaty na rzecz chrzanowskiego proboszcza.
W 1745 roku powstała w Chrzanowie zorganizowana gmina wyznaniowa, której zarząd tworzyli: rabin, podrabin, starszy duchowny, czterej burmistrzowie kwartalni i delegat pospólstwa. Zarząd sprawował wadzę administracyjną, religijną i sądową nad społecznością żydowską. W 1759 roku założono żydowski cmentarz, a w 1785 roku podjęto prace przy budowie synagogi na placu Estery. Gmina w 1787 roku objęła swym zasięgiem oderwany od synagogi olkuskiej Libiąż, co było powodem sporu z tamtejszymi Żydami. Po rozbiorach stosunki między mieszczaństwem a Żydami zostały uregulowane na podstawie Aktu Józefa Ossolińskiego. Od 1846 Chrzanów wcielono do monarchii habsburskiej, co oznaczało dla Żydów pozbawienie praw politycznych, ograniczenie praw obywatelskich i nałożenie nowych podatków. Dopiero w 1867 roku, na mocy konstytucji austro-węgierskiej, doszło do równouprawnienia ludności żydowskiej z chrześcijańską. Obowiązujące przepisy narzucały gminom wyznaniowy ramy ich organizacji wewnętrznej, zgodnie z którymi w 1901 roku chrzanowska gmina żydowska uchwaliła swój statut. W myśl zapisów dokumentu gmina obejmowała 60 miejscowości. Oprócz Chrzanowa były to m.in.: Alwernia, Babice, Bobrek, Chełmek, Gorzów, Jaworzno, Libiąż, Nieporaz, Regulice, Szczakowa, Tenczynek, Wygiełzów czy Zalas. Członkiem gminy był każdy Żyd mający stałe miejsce zamieszkania na jej obszarze, a jej organami były: Zwierzchność wyznaniowa, Przełożony wyznaniowy i wydziały. W II Rzeczypospolitej stan prawny gmin żydowskich uporządkowało prezydenckie rozporządzenia z 1927 roku, w myśl którego zadaniem gminy było organizowanie i utrzymanie rabinatu, zakładanie i utrzymywanie synagog i domów modlitwy oraz zarządzanie majątkiem gminy, a także prowadzenie działalności dobroczynnej.
W ciągu 400 lat zamieszkiwania Chrzanowa przez społeczność żydowską jej wielkość oscylowała w granicy pięćdziesięciu procent całej ludności miasta. Zwiększony napływ Żydów zanotowano na przełomie XVII i XIX wieku. W 1921 roku wg spisu powszechnego Chrzanów zamieszkiwało 6328 Żydów co stanowiło 55,5% ludności Chrzanowa. W 1939 roku było ich już ok. 8 tysięcy. O liczebności i znaczeniu grupy świadczy również dominacja jej przedstawicieli w organach władzy miejskiej na przełomie XIX i XX wieku. W latach 1888-1920 mieli oni bezwzględną większość w radzie miasta, a adwokat Zygmunt Keppler w latach 1899-1912 pełnił funkcję burmistrza.
Żydowska społeczność składała się głównie z kupców i rzemieślników, mniejszy udział mieli tzw. pracownicy umysłowi. Gałęzią handlu całkowicie zdominowaną prze Żydów był wyszynk alkoholu. W latach 20. XX wieku większość piekarni znajdowała się w rękach żydowskich. Co ciekawe, w tym okresie także wszyscy dentyści w mieście byli wyznania mojżeszowego. Oprócz wspomnianych, do głównych zajęć chrzanowskich Żydów należały: handel spożywczy i przemysłowy, handel hurtowy końmi, produkcja napojów alkoholowych oraz gazowanych, wyroby cukiernicze, przemysł odzieżowy (w tym trykotarski, produkcja tasiemek i sznurówek), przemysł chemiczny (fabryka mydła, wytwórnia pokostu, wytwórnia smarów i pasty do obuwia, fabryka sody oczyszczonej), przemysł mineralny i produkcja materiałów budowlanych (cegielnia, fabryka papy dachowej, fabryka wyrobów brykietowych), zegarmistrzostwo, przemysł papierniczy, przewoźnictwo (dorożkami, później autobusami na większe odległości), usługi hotelarskie. Jednak wbrew powszechnemu stereotypowi społeczność żydowska była mocno rozwarstwiona i większość była uboga. Ci wykonujący wolne zawody, czy parający się handlem mieszkali na rynku i w okolicach, biedota natomiast skupiała się na peryferiach często utrzymując się z roli i drobnego rzemiosła.
W mieście funkcjonowały liczne instytucje związane z życiem codziennym, kulturą i edukacją żydowskich obywateli. Przed wybuchem II wojny światowej w Chrzanowie istniały 2 synagogi – Wielka na placu Estery, wybudowana w 1908 roku na rogu ul. Jagiellońskiej i Sądowej synagoga Anchei Chail (tzw. Mała synagoga) oraz rzeźnia koszerna na ul. 3 Maja. Edukacją zajmowała się organizacja Talmud-Tora prowadząca gminną szkołę dla żydowskich chłopców i chadery dla najuboższych dzieci. Działały ponadto 4 prywatne chadery, szkoła ludowa fundacji Hirscha, czy prywatna szkoła religijna Jesojde Hatora wybudowana przy Małej synagodze. Nadmienić trzeba, że od 1856 roku ludność żydowska objęta była obowiązkiem szkolnym stąd duży jej odsetek w szkołach powszechnych i gimnazjum. Do innych instytucji życia społecznego należały: Żydowska Biblioteka Ludowa, czytelnia miejscowego Hitahdutu, teatr, żydowskie kółko dramatyczne, kółko żydowskie kobiet WIZO, Żydowskie Towarzystwo Śpiewacze, Żydowski Związek Miłośników Sztuki, Żydowskie Towarzystwo Sportowo –Gimnastyczne – Makkabi, Żydowski Klub Sportowy – Jutrznia, organizacja sportowa Kraft czy Haszomer Hacair – organizacja wzorowana na skautingu.
II wojna światowa oznaczała kres istnienia społeczności żydowskiej na terenie Chrzanowa. Wojska niemieckie wkraczając na teren miasta od początku rozpoczęły realizację polityki antyżydowskiej. Początkowo zachowywano pozory współpracy z kahałem, ale po włączeniu Chrzanowa do III Rzeszy zaostrzono postępowanie wobec ludności żydowskiej. Nakazano używanie wyłącznie imion żydowskich, a od 1940 roku wprowadzono nakaz noszenia gwiazdy Dawida. W 1941 roku wydzielono getto, które obejmowało ulice: Kadłubek, Krzyską, Garncarską, cześć Krakowskiej, Luszowicką, Balińską i Berka Joselewicza. Na jego teren przesiedlono Żydów z okolicznych miast i miasteczek. W maju 1942 roku rozpoczęto eliminację Żydów, a w lutym 1943 roku przystąpiono do ostatecznego rozwiązania tzw. kwestii żydowskiej. 18 lutego 1943 roku zlikwidowano getto, a jego mieszkańcy zostali wywiezieni do obozu zagłady w Oświęcimiu. Opustoszałe domy i mieszkania żydowskie stały się cennym łupem dla wojsk niemieckich. Holocaust przeżyło około 10% chrzanowskich Żydów.
Po wielowiekowej obecności Żydów w Chrzanowie pozostał kirkut, obelisk w kształcie macewy przy ul. Grunwaldzkiej upamiętniający śmierć 6 Żydów w 1942 roku, oraz okazała kolekcja judaików w chrzanowskim Muzeum.

 

24 czerwca 2011 r.
Mirosława Starzycka

 

Bibliografia:

 

  • ZACNY, Franciszek. Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku. [w]: Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu. Chrzanów: Muzeum w Chrzanowie, 1998. s. 285-306. ISBN:  83-906081-2-X
  • GRZEGORZEK, Piotr, SZYMASZKIEWICZ, Marek. Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem. Kraków: Wydawnictwo Bezdroża, 2004. s. 107 [112]
  • OSTAFIN-SADŁO, Anna. Statut gminy wyznaniowej. Kronika Chrzanowska, 2007, nr 150, s. 16-17
  • SZYMASZKIEWICZ, Gabriela. Szkolnictwo żydowskie w Chrzanowie. Kronika Chrzanowska, 2007, nr 150, s. 16-17
  • PABIS, Katarzyna. Chrzanów - Historia. Społeczność żydowska przed 1989  r. Wirtualny Sztetl www.sztetl.org.pl. 2010. [dostęp 24 czerwca 2011]. Dostępny w Internecie: <http://www.sztetl.org.pl/pl/article/chrzanow/5,historia/?action=view>

Hasło bibliografii regionalnej: Żydzi

http://www.mbp.chrzanow.pl/katalogi-on-line/bibliografia-regionalna