Ć
 
 
E
 
 
 
 
I
 
 
 
 
Ł
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
X
 
 
 
Ź
 
Hasła szersze: Żydzi
Hasła węższe: 
Brak
Hasło główne: Żydzi w Trzebini

Żydzi w Trzebini

 

Początki historii Żydów w Trzebini sięgają średniowiecza kiedy pojawili się tu pierwszy kupcy tego wyznania. W 1581 roku prawdopodobnie zamieszkiwało ten teren już 54 Żydów. Na przełomie XVIII i XIX wieku zanotowano znaczny rozrost tej społeczności, czego powodem była postawa rodziny Trzebińskich, którzy popierali osadnictwo żydowskie, wydzielając na te cel z obszaru dworskiego place budowlane i grunty rolne. W 1910 roku Trzebinię zamieszkiwało już 1049 osób wyznania mojżeszowego stanowiąc, na terenie miejskim, ponad 71 % ludności.
Żydzi zajmowali się głównie handlem i gorzelnictwem, stąd też ich duży odsetek w mieście i niewielki na wsi (około 6% ludności). Do połączenia w latach 20. XX wieku dwóch gmin, miejskiej i wiejskiej, w tej pierwszej we władzach zasiadali wyłącznie Żydzi. Z uwagi na duży przyrost naturalny, liczba ludności żydowskiej powiększała się systematycznie w dwudziestoleciu międzywojennym. Jednocześnie rosła świadomość narodowa wyznawców judaizmu, co było wynikiem działalności ruchu syjonistycznego. Zgodnie ze spisem powszechnym z 1921 roku 60% trzebińskich Żydów utożsamiało się z narodowością żydowską. Do najbardziej znaczących rodzin żydowskich w Trzebinii zaliczali się: Mandelbaumowie, Fleischerowie, Grossowie, Reich, Klagsbaldowie i Rosenbaumowie.
Trzebińscy Żydzi należeli do kahału olkuskiego. Jednak już w latach 80. XVIII wieku  dążyli do stworzenia własnej gminy, co jednak zakończyło się niepowodzeniem. Niemniej jednak, pod koniec XVIII wieku wybudowali własną synagogę i założyli nieformalnie cmentarz. Trzebińska gmina wyznaniowa powstała dopiero w 1815 roku. Jeszcze w tym samym roku nabyto oficjalnie grunt pod cmentarz. Ze względu na zmiany ustawodawcze, gmina zaczęła jednak normalnie funkcjonować dopiero w dobie autonomii galicyjskiej. Zgodnie z zapisami uchwalonego w 1897 roku statut, gmina swym zasięgiem obejmowała – prócz samego miasta Trzebini – Czatkowice, Dębnik, Frywałd, Grojec, Krzeszowice, Lgotę, Miękinię, Mirów, Młoszowę, Paczółtowice, Psary, Pisary, Rudno, Radwanowice, Rudawę, Sankę, Siedlec, Trzebionkę, Żary z Dubiem i Żbik. W XIX wieku wybudowano w Trzebini jeszcze 3 synagogi, z których największymi były: synagoga „Szul” przy Rynku i bożnica kupiecka przy ul. Piłsudskiego. Przed I wojną światową działała również rytualna rzeźnia oraz łaźnia. Na początku XX wieku powstała w Krzeszowicach również filia trzebińskiej gminy żydowskiej.
Edukacja odbywała się w szkołach wyznaniowych - chaderach prowadzonych przez osoby prywatne, jak i organizację Talmud Tora. Istniały również dwie wyższe szkoły religijne. Jedna z nich, założona przez Berisza Weidenfelda – jednego z bardziej uczonych znawców Tory w Galicji, która miała charakter akademickiej szkoły rabinackiej, wykształciła wielu naukowców, rabinów i sędziów. Druga, tzw. „mała” prowadzona była przez Beniamina Lewiego. Wśród wychowanków obydwu szkół znaleźli się znani instruktorzy ruchu syjonistycznego, na przykład Akiba Gross, Jakub Goldwasser, Aron Wiener i inni.

Wśród społeczności żydowskiej w Trzebini zaznaczyły się dwie wyraźne tendencje w życiu społeczno- religijnym: tradycyjny, ortodoksyjny chasydyzm i młody, zorientowany na odrodzenie narodowe, ruch syjonistyczny. Te dwa obozy rywalizowały ze sobą również na płaszczyźnie politycznej o kierownictwo gmina żydowską, w czym prym wieli ortodoksi. Chasydzi wytworzyli w mieście religijną atmosferę. Już przed I wojną światową przyjeżdżał do miasta z Bobowej cadyk Ben-Syjon Halberstam, który później, w latach 1932-1937 mieszkał na stałe w Trzebini. Jego przyjazdy i święta żydowskie były połączone z pielgrzymkami chasydów, modłami i tańcami na ulicach. Pieśni synagogalne, które zostały skomponowane wówczas w Trzebini wykonywane są do dzisiaj w Izraelu. Natomiast Żydzi asymilowani tzw. Maskile zwrócili się ku syjonizmowi. Należy zaznaczyć, że działalność ruchu syjonistycznego
nie spotkała się z przychylnością ówczesnych władz administracyjnych, które odmawiały zezwoleń na planowane zgromadzenia i utrudniały rejestrację stowarzyszeń. Niemniej jednak nurt syjonistyczny i związane z nim Stowarzyszenie „Heatid” od końca lat 20. przejawiało dużą aktywność organizując odczyty, prelekcje oraz zjazdy lokalnych syjonistycznych organizacji. Powstawały również kolejne stowarzyszenia, takie jak Stowarzyszenie Młodzieży Syjonistycznej „Agudat Hanoor Haiwri”, czy organizacja „Hechaluc”.
Do wybuchu II wojny światowej stosunki między mieszkańcami katolickimi, a Żydami były poprawne, na co wpływ miały niewątpliwie: liczebność starozakonnych, ich miejsce w życiu gospodarczym i politycznym miasta oraz przewaga lojalnej wobec władz państwowych większości ortodoksyjnej.
II wojna światowa wyznacza kres istnienia społeczności żydowskiej na tym terenie. Już w pierwszych dniach okupacji w Trzebini miały miejsce egzekucje i łapanki. Stosowano również inne formy represji, m.in. usunięto Żydów z administracji, urzędów i instytucji
publicznych, zakazano swobody poruszania i przesiedlania się, zmuszono do oznakowania ubioru gwiazdą Dawida, nałożono przymus pracy. Następnie trzebińscy Żydzi zostali przesiedleni w 1941 roku do getta w Chrzanowie, skąd większość z nich została wywieziona do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Brikenau. Ci, którzy pozostali w Trzebini trafili do obozu pracy „za torami”, który  powstał w 1942 roku, z którego najprawdopodobniej w 1943 lub 1944 roku wszyscy więźniowie trafili do Auschwitz. Na terenie Trzebini działał jeszcze jeden obóz pracy, będący filią obozu Auschwitz - Arbeitslager Trzebinia przy Rafinerii Nafty.
Nieliczna grupa ocalonych z holocaustu, po przybyciu do Izraela, założyła Komitet Obywateli Trzebini.

 

11 lipca 2011 r.
Mirosława Starzycka

 

Bibliografia:

  • KOSTKA, Andrzej, PISKORZ, Jolanta (oprac.). Trzebińskie historie. Trzebinia : Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury Sportu i Rekreacji, 2008. Rozdz. Trzebińscy Żydzi i ich zwyczaje, s. 21-39
  • KIRYK, Feliks. Trzebinia. Zarys dziejów miasta i regionu. Kraków: Wydawnictwo i Drukarnia SECESJA, 1994. 725 s. ISBN 83-86077-21-2