Ć
 
 
E
 
 
 
 
I
 
 
 
 
Ł
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
X
 
 
 
Ź
 

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”


Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w wyniku zmian ustrojowych w latach 60. XIX wieku i powstania Monarchii Austro-Węgierskiej narody wchodzące w jej skład zyskały autonomię życia narodowego i kulturalnego. W takich warunkach zaczęły powstawać liczne stowarzyszenia i organizacje. W tym czasie zaczęły rodzić się także aspiracje narodowe Słowian bałkańskich i Czechów. Bezpośrednim impulsem do powstania sokolstwa był niemiecki ruch turnerski propagujący kulturę fizyczną, który rósł w silę wśród Niemców sudeckich zamieszkujących monarchię. Czesi, w odpowiedzi na niego, zawiązali w 1862 roku własną organizację pod nazwą Zrzeszenie Gimnastyczne. Z tym przykładem poszły kolejne narody. W 1863 roku powstała organizacja słoweńska w Lublanie, a w 1867 polska we Lwowie. Później powstały analogiczne organizacje chorwackie, serbskie, bułgarskie, węgierskie i ukraińskie. Narodowe ruchy sokole zjednoczyły się w Związek Sokolstwa Słowiańskiego. Organizacja polska, wystąpiła z niego w 1914 roku na znak protestu wobec przyjęcia do Związku organizacji rosyjskiej.
Oficjalnym celem działalności sokolstwa było rozwijanie i upowszechnianie kultury fizycznej zgodnie z przyjętym hasłem „w zdrowym ciele zdrowy duch”. Obok działalności sportowej prowadzono również zajęcia w zakresie propagowania kultury, języka i odrębności kulturowej.
Pierwszą polską organizację sokolą założono we Lwowie w 1867 roku, jednakże próby zorganizowania innych kół terenowych w Galicji długo nie udawały się. Dopiero  w 1884 roku powstały gniazda w Tarnowie i Stanisławowie, a rok później w Krakowie, Kołomyji, Tarnopolu i Przemyślu. Był to przełom w rozwoju sokolstwa polskiego w zaborze austriackim, gdzie od tamtego czasu co roku powstawało kilka nowych gniazd. W 1892 roku zdecydowano o utworzeniu związku sokolego skupiającego wszystkie koła z terenu Galicji, a także Śląska Cieszyńskiego i Bukowiny. Lata po jego utworzeniu, aż do wybuchu I wojny światowej to okres rozkwitu sokolstwa. W 1914 roku do Sokoła w zaborze austriackim należało 261 gniazd i prawie 30 tysięcy członków. W granicach byłego powiatu chrzanowskiego najwcześniej powstał Sokół w Jaworznie (1894 r.), później w Jeleniu (1895 r.) i Chrzanowie (1897 r.) a następnie w Sierszy (1905 r.), Trzebini (1907 r.), Krzeszowicach (1909 r.) i Szczakowej (1910 r.). Stowarzyszenia weszły w skład okręgu krakowskiego.
Podstawowymi jednostkami organizacyjnym ruchu sokolego były Towarzystwa Gimnastyczne „Sokół” w poszczególnych miejscowościach, zwane gniazdami, będące samodzielnymi stowarzyszeniami, a do związku przystępujące dobrowolnie. Na czele organizacji stał Związek Polskich Towarzystw Gimnastycznych Sokolich w Austrii także posiadający status stowarzyszenia. Siedziba związku mieściła się we Lwowie, a lokalne gniazdo – w uznaniu zasług – zostało nazwane gniazdem Macierzy. Pośrednim szczeblem hierarchii organizacyjnej były utworzone w 1895 roku okręgi, których było siedem. Gniazda posiadały własne władze, natomiast o sprawach ogólnych na poziomie okręgów i całego związku decydowano podczas corocznych zjazdów delegatów.
Rozwój sokolstwa w zaborze austriackim był możliwy dzięki wspomnianej już autonomii. Dużo trudniejsze warunki dla działalności organizacji istniały w pozostałych dwóch zaborach. Pomimo tego ruch sokoli rozwijał się na wszystkich ziemiach polskich, jak również na emigracji. Pierwsze gniazdo w zaborze pruskim powstało w 1884 roku w Inowrocławiu. W 1893 roku utworzono Związek Sokołów Wielkopolskich, a dwa lata później przekształcono go w Związek Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim. Należały do niego gniazda nie tylko z Wielkopolski, ale także z Górnego Śląska, Berlina, Nadrenii, Saksonii i Westfalii. W zaborze rosyjskim rozwój idei sokolej był trudniejszy. Pierwsze gniazda w Warszawie, Łodzi i Zagłębiu Dąbrowskim powstał dopiero w 1905 roku i  legalnie działy tylko przez dwa lata. Bardzo prężnie natomiast rozwijał się ruch sokoli na emigracji, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, gdzie w 1894 roku powstał Związek Sokołów Polskich. Organizacja ta rozwijała się dynamicznie i w latach 1912-1914 liczyła 24 tysiące członków. Ogólnie do sokolstwa polskiego na całym świecie należało przed I wojną światową około 70 tysięcy osób. Najliczniejszą była organizacja galicyjska i to ona stała na czele  ruchu, a zewnętrznym objawem jedności sokolstwa polskiego były zjazdy organizowane w Galicji, podczas których szczególnie dbano o udział sokołów spoza Monarchii Austro-Węgierskiej. Zloty miały charakter wielkich imprez organizowanych z okazji rocznic historycznych i jubileuszów. Do wybuchu I wojny światowej odbyło się 5 takich zlotów: w 1892,1894 i 1903 roku we Lwowie oraz w 1896 i 1910  roku w Krakowie.
Wzrost napięcia prze I wojną światową stawiał przed organizacją nowe wyzwania.  Już od 1906 roku w organizacji można zauważyć działania o charakterze paramilitarnym, a w 1912 roku rozpoczęto oficjalnie tworzenie drużyn polowych, dla których opracowano pełny program podstawowego szkolenia wojskowego, a także prowadzono kursy podoficerskie. Po wybuchu I wojny światowej, sokole drużyny polowe, stanowiąc dużą część Legionów Polskich, przyczyniły się znacznie do odzyskania niepodległości.
Po odrodzeniu państwa polskiego przed ruchem stało zadanie stworzenia nowej organizacji. W 1921 roku powstał Związek Towarzystw Gimnastycznych Sokół w Polsce. Pomimo odmiennych warunków działania, przy konkurencji innych masowo powstających organizacji sportowych i kulturalnych, struktury terenowe zostały odtworzone, tworzono nowe gniazda, a Sokół nadal był powszechnie znaną i liczącą się organizacją. Nawiązując do przedwojennej idei wszechsłowiańskiego sokolstwa w 1925 roku założono w Warszawie Związek Sokolstwa Słowiańskiego, do którego weszły organizacje z Czech, Jugosławii i Polski oraz emigracyjne gniazda rosyjskie. Dawnym zwyczajem organizowano zloty krajowe, których do 1939 roku odbyły się trzy. Organizacja sokola utrzymała również drużyny wojskowe, w których szkolono według specjalnie przygotowanego systemu ćwiczeń. Dzięki temu, w 1939 roku, ponownie większość sokołów stanęła w szeregach obrońców Polski. Wojna i późniejsza okupacja znaczenie przerzedziły szeregi sokolskie i spowodowały niemal całkowita utratę dorobku materialnego tej organizacji.
    Towarzystwo Gimnastyczne Sokół wniosło ogromny wkład w rozwój życia społecznego narodu polskiego, poprzez wprowadzenie do niego kultury fizycznej. Jemu zawdzięczamy także udział kobiet w życiu publicznym i sporcie. Do wielkich jego zasług należy niewątpliwie zorganizowanie skautingu, który działał w ramach ruchu sokolego. Także zapoczątkowane przez skauting harcerstwo rozwijało się pod opieką i w ścisłym związku z sokolstwem, co do dziś pozostawiło swoje ślady w zwrotach: druh, druhna czy w podobieństwach w stroju.
Po II wojnie światowej odrodzenie ruchu sokolego zostało zahamowane przez władze państwowe. Do jego reaktywacji doszło dopiero w 1989 roku, kiedy powstało pierwsze  gniazdo w Warszawie, a później Inowrocławiu, Gniewkowie, Bydgoszczy, Poznaniu, Gdańsku i Krakowie. Rok później utworzono Związek TG Sokół w Polsce, który wszedł w skład Światowej Federacji Sokolstwa w Pradze. Związek uważa się za spadkobiercę i kontynuatora dawnego sokolstwa.


1 sierpnia 2011 r.
Mirosława Starzycka


Bibliografia:

  • LEŚ-RUDNICKA, Maria. Historia Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w Jaworznie. Jaworzno: Miejskie Centrum Kultury i Sportu w Jaworznie. Jaworzno: Miejskie Centrum Kultury i Sportu w Jaworznie, 2006. 78 s.